Czystek dla psa na kleszcze – naturalna ochrona czy internetowy mit?

Wiosną i latem opiekunowie psów szukają wszystkiego, co może pomóc ograniczyć kontakt z kleszczami. Obok obroży, kropli i tabletek często pojawia się czystek – roślina świetnie znana i lubiana w zielarstwie. Internet jest obfity w obietnice, że czystek „zmienia zapach psa” i sprawia, że staje się mniej atrakcyjny dla kleszczy. Brzmi pięknie. Ale czy za tą obietnicą stoją dobre badania?

Skąd pomysł, że czystek odstrasza kleszcze?

Popularność czystka jako „naturalnego sposobu na kleszcze” nie wzięła się zupełnie znikąd. Najczęściej powtarzana historia prowadzi do niewielkiej, prywatnej obserwacji przeprowadzonej kilka lat temu w Niemczech na 48 psach.

Część z nich miała otrzymywać czystek, część była zabezpieczana preparatem chemicznym, a część nie otrzymywała żadnej ochrony. Według opisu psy, którym podawano czystek, miały mieć wyraźnie mniej kleszczy.

Brzmi obiecująco, prawda? Właśnie dlatego ta informacja tak łatwo zaczęła krążyć po blogach, forach i sklepach z naturalnymi preparatami. Problem w tym, że… nie było to klasyczne badanie naukowe: z losowym podziałem psów na grupy, kontrolą warunków, zaślepieniem i publikacją w recenzowanym czasopiśmie.

A przy kleszczach takie szczegóły mają ogromne znaczenie. Jeden pies biega po wysokiej trawie, drugi chodzi głównie po ścieżce. Jeden ma gęstą sierść, inny krótką. Jeden regularnie łapie kleszcze, drugi prawie wcale, nawet jeśli mieszkają w tej samej okolicy. Bez kontroli takich czynników trudno powiedzieć, czy za mniejszą liczbą kleszczy rzeczywiście stał czystek, czy po prostu różnice w trybie spacerów, środowisku albo samych psach.

I właśnie tutaj zaczyna się internetowy mit, bo nagle z ostrożnego „w prywatnej obserwacji zauważono mniej kleszczy u części psów” bardzo szybko zrobiło się „badania potwierdzają, że czystek działa na kleszcze”. A to nie jest to samo.

Co mówią badania naukowe o czystku?

Czystek jest rośliną bardzo ciekawą z punktu widzenia fitochemii. Zawiera m.in. polifenole, związki żywiczne i lotne składniki aromatyczne, dlatego pojawia się w badaniach nad aktywnością przeciwdrobnoustrojową.

I tutaj zaczyna się najważniejsze rozróżnienie: czystek jako roślina o interesującym składzie chemicznym to jedno, a czystek jako sprawdzony repelent dla psa to drugie.

Jedno z najczęściej przywoływanych badań dotyczy czystka kreteńskiego (Cistus creticus) i jego aktywności wobec Borrelia burgdorferi sensu stricto, czyli bakterii związanej z boreliozą.

Naukowcy porównali różne frakcje roślinne: ekstrakt wodny, ekstrakt octanem etylu, ekstrakt heksanowy oraz olejek eteryczny otrzymany przez destylację parą wodną. Najsilniejszy efekt hamujący wzrost bakterii wykazała frakcja olejkowa – już stężenie 0,02% w pożywce zmniejszało liczbę bakterii do 2% w porównaniu z próbą kontrolną po ośmiu dniach hodowli. Co szczególnie ważne w kontekście popularnych naparów z czystka: ekstrakt wodny nie ograniczał wzrostu bakterii w tym modelu (Hutschenreuther et al., 2010).

Późniejsze badania poszły krok dalej i analizowały labdanum, czyli żywiczną frakcję pozyskiwaną z gatunków czystka, m.in. czystka kreteńskiego (C. creticus) i czystka żywicowego (C. ladanifer). W testach in vitro na Borrelia burgdorferi szczególnie aktywne okazały się wybrane związki terpenowe, m.in. tlenek epi-manoilu oraz karwakrol. Autorzy wskazali je jako potencjalnie interesujące związki do dalszych badań nad aktywnością przeciwkrętkową.

Interesujące, ale nie oznacza jeszcze, że czystek odstrasza kleszcze u psa. Badanie wykonane w probówce pokazuje, że pewne frakcje rośliny mogą wpływać na bakterie w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Nie mówi jednak, czy po podaniu psu czystka zmieni się zapach jego skóry, czy kleszcz będzie mniej chętnie wchodził na sierść, czy zmniejszy się liczba wkłutych pasożytów podczas spaceru.

Innymi słowy: aktywność wobec Borrelia nie jest tym samym co działanie odstraszające kleszcze.

Czystek a kleszcze u psa – czego nadal nie wiemy?

Największy problem z czystkiem nie polega na tym, że „na pewno nie działa”. Problem polega na tym, że nadal nie mamy dobrych badań, które pokazałyby, czy, jak i u których psów mógłby działać.

Wciąż nie wiemy m.in.:

• jaka dawka czystka miałaby być skuteczna u psa,
• po jakim czasie mogłaby pojawić się ewentualna ochrona,
• czy efekt zależy od masy ciała psa,
• czy czystek działa tak samo u różnych ras i typów sierści,
• czy zmniejsza liczbę kleszczy, które rzeczywiście wbijają się w skórę,
• czy realnie obniża ryzyko chorób odkleszczowych.

To ważne, bo w przypadku kleszczy nie chodzi tylko o to, czy pies „złapie” ich mniej. Chodzi również o to, czy metoda ochrony zmniejsza ryzyko wkłucia i potencjalnego przeniesienia patogenów. A tego w przypadku czystka po prostu nie sprawdzono. W praktyce oznacza to, że nie mamy dziś solidnej podstawy, by powiedzieć opiekunowi: „podawaj psu czystek, a będzie chroniony przed kleszczami”.

Możemy powiedzieć jedynie: istnieją tzw. dowody anegdotyczne, pojedyncze obserwacje i ciekawe przesłanki laboratoryjne, ale brakuje dobrych badań przeprowadzonych bezpośrednio na psach.

Jak rozsądnie chronić psa przed kleszczami?

Przy kleszczach najlepiej działa nie jeden „magiczny” sposób, tylko prosta rutyna. Czystek, zioła czy produkty zapachowe mogą być dodatkiem, ale nie powinny zastępować podstawowej ochrony – szczególnie jeśli pies często chodzi po łąkach, lasach albo wysokiej trawie.

Po każdym spacerze warto szybko sprawdzić psa, zwłaszcza:

• uszy i okolice pyska,
• szyję i kark,
• pachwiny i brzuch,
• okolice ogona,
• przestrzenie między palcami.

W sezonie kleszczowym podstawą jest preparat przeciwkleszczowy dobrany do konkretnego psa.

Warto pamiętać, że nie każdy preparat działa tak samo. Niektóre odstraszają kleszcze, inne działają dopiero wtedy, gdy pasożyt zacznie żerować. Dlatego naturalne dodatki mogą być częścią spacerowej rutyny, ale nie powinny dawać fałszywego poczucia całkowitej ochrony.

Produkty roślinne mogą wspierać codzienną pielęgnację i rytuał spacerowy, ale podstawą ochrony psa pozostaje regularne sprawdzanie sierści i dobrze dobrana profilaktyka przeciwkleszczowa.

FAQ – najczęstsze pytania o czystek na kleszcze dla psa

Podsumowanie

Najuczciwiej można powiedzieć: czystek to ciekawy trop, ale nie dowód. To roślina bogata w polifenole, obecna w badaniach nad aktywnością przeciwdrobnoustrojową, jednak na ten moment nie mamy solidnych badań potwierdzających, że skutecznie chroni psy przed kleszczami.

Dlatego nie trzeba patrzeć na czystek jak na „ściemę”, ale też nie warto traktować go jak magicznej tarczy. Może być elementem spacerowej rutyny, zaraz obok uważności, pielęgnacji i świadomego podejścia do sezonu kleszczowego, ale nie powinien zastępować sprawdzonej ochrony ani dokładnego oglądania psa po spacerze.

W świecie idealnym pies wraca z łąki tylko z zapachem trawy na sierści. W świecie rzeczywistym bywa różnie, dlatego zawsze warto sprawdzić psa po spacerze – po to, by nie wgryzł się w niego kleszcz oraz po to, by nie zrobił sobie z naszego pupil “darmowej taksówki” prosto na nasze łóżko, kanapę czy ubranie.

Naturalne wsparcie może mieć swoje miejsce, ale przy kleszczach najważniejsze są: rozsądek, regularność i dobrze dobrana profilaktyka.

***

Bibliografia

Hutschenreuther, A., Birkemeyer, C., Grötzinger, K., Straubinger, R. K., & Rauwald, H. W. (2010). Growth inhibiting activity of volatile oil from Cistus creticus L. against Borrelia burgdorferi s.s. in vitro. Die Pharmazie, 65(4), 290–295.

Rauwald, H. W., Liebold, T., Grötzinger, K., Lehmann, J., & Kuchta, K. (2019). Labdanum and Labdanes of Cistus creticus and C. ladanifer: Anti-Borrelia activity and its phytochemical profiling. Phytomedicine : international journal of phytotherapy and phytopharmacology, 60, 152977. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2019.152977