Lipa – kompleksowy przewodnik po cechach i właściwościach

Lipa (łac. Tilia spp.) to jedno z najbardziej „letnich” drzew w Polsce: pachnie miodowo, przyciąga pszczoły i od wieków ma silne miejsce w ziołowej tradycji oraz w kulturze. W tym artykule znajdziesz opis lipy (jak wygląda, liście, kora, gałązka), rodzaje i gatunki lipy, poradnik zbioru kwiatu lipy, a także symbolikę lipy i garść ciekawostek.

Co to jest lipa?

Lipa to drzewo liściaste z rodzaju Tilia (rodzina ślazowatych – Malvaceae). W praktyce, gdy ktoś mówi „lipa”, najczęściej ma na myśli jedno z popularnych w Polsce drzew alejowych i parkowych, które kwitnie latem i daje pachnące, miododajne kwiaty.

(A jeśli ktoś pyta „co to jest lipa” w sensie potocznym – to już temat na osobny słownikowy wpis. Tutaj mówimy o drzewie: pięknym, pachnącym i… bardzo „kulturowym”.)

Jak wygląda lipa? Opis drzewa lipy (najważniejsze cechy)

Jeśli chcesz szybko rozpoznać lipę, zapamiętaj trzy rzeczy: sercowate liście, zwisające, pachnące kwiaty oraz charakterystyczną podsadkę (skrzydełko) przy kwiatostanie/owocach.

Liście lipy – po czym poznać?

• Liście są zwykle sercowate, z piłkowanym brzegiem.
• U lipy drobnolistnej (Tilia cordata; często spotykana w parkach) spód liścia jest w dużej mierze gładki, ale ma kępki rdzawych włosków przy połączeniach nerwów.
• U lipy szerokolistnej (Tilia platyphyllos) spód liścia jest wyraźniej owłosiony („włosy” na spodzie).

Kwiaty lipy

• Kwiaty lipy są jasne (żółtawe/żółtozielone), pachnące i zebrane w zwisające kwiatostany (często po kilka kwiatów w gronie).
• Charakterystyczna jest podsadką (taki „języczek/skrzydełko”), z którym potem opadają owoce.

Owoce lipy

Po przekwitnięciu pojawiają się drobne „orzeszki”, często opadające razem z podsadką.

Kora lipy (i łyko) – co warto wiedzieć?

• Młoda kora bywa gładsza, z wiekiem robi się ciemniejsza i spękana/żłobiona.
• Historycznie lipa dawała także włókna/„łyko” (o zastosowaniach piszę niżej).

Rodzaje lipy i gatunki lipy w Polsce

W Polsce występują zasadniczo dwa rodzaje lipy – lipa drobnolistna (Tilia cordata; ta sama, którą widzicie na zdjęciach) oraz lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos), czasem można też spotkać lipę srebrzystą (Tilia tomentosa). Amerykanie mają rodzimy gatunek, lipę amerykańską (Tilia americana). W miastach i alejach bardzo często spotyka się również lipę europejską – mieszańca (Tilia × europaea).

Szybka ściąga: jak odróżnić lipę drobnolistną od szerokolistnej

Najprościej patrzeć na spód liścia:

• Lipa drobnolistna (Tilia cordata): kępki włosków przy nerwach (często rdzawo-brązowe).
• Szerokolistna (Tilia platyphyllos): wyraźniejsze owłosienie na spodzie liścia

Kwiat lipy – kiedy kwitnie i kiedy zbierać?

Kiedy zbierać kwiat lipy?

Najlepiej zbierać kwiaty świeże, pachnące, w pełni „lipowe”, ale jeszcze nie brązowiejące i nieprzekwitające. W praktyce na jednej lipie potrafią być kwiaty w różnym stadium (jedne już kończą, inne dopiero startują) — i to jest normalne.

Jakie kwiaty lipy najlepiej zbierać?

Celuj w kwiatostany:

• bez oznak brązowienia,
• suche (nie po deszczu),
• z czystego miejsca (nie z „przydrożnego kurzu”).

Jak suszyć i przechowywać kwiat lipy

• Susz cienką warstwą, w przewiewie, bez ostrego słońca (żeby aromat nie „uciekł”).
• Przechowuj szczelnie (słoik/puszka), w ciemności.

Na co jest lipa? Właściwości lipy (kwiat lipy i nie tylko)

Lipa od dawna była ceniona jako roślina lecznicza, pomagająca zwłaszcza w stanach zapalnych.

Lipa posiada szereg właściwości:

• ma działanie rozluźniające i tonizujące,
• lekko przeciwzapalne,
• wykrztuśne,
• uspokajające,
• łagodzące.

Lipa na przeziębienie

W monografii EMA (European Medicines Agency) kwiat lipy (Tiliae flos) ma tradycyjne zastosowanie m.in. w łagodzeniu objawów przeziębienia.

Lipa dla dzieci — od kiedy?

EMA wskazuje możliwość stosowania w przeziębieniu u dzieci 4–12 lat (np. napar), natomiast poniżej 4. roku życia – niezalecane ze względu na brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa.

W przypadku zastosowań „na stres/napięcie” (tradycyjnie) EMA podaje, że poniżej 12 lat – niezalecane.

Oczywiście, jeśli dziecko ma przewlekłe choroby, leki stałe albo objawy trwają długo, należy skonsultować się z pediatrą.

Tradycyjne zastosowania lipy

Tradycyjnie łączono lipę z łagodnym leczniczym działaniem – myślę, że zapach lipy sam zachęca do tego, aby spróbować jak smakuje. Herbatki lipowe pito jako remedium na przeziębienia (słusznie!), przypisywano im działanie przeciwreumatyczne. 

Lipę wykorzystywano nie tylko w celach leczniczych. Z włókien lipy można było przygotować rodzaj powrozu, a także papier, kosze, kapelusze. Tradycyjnie miękkie drewno stosowano także do wytwarzania naszych polskich chodaków.

W czasach głodu z liści lipy zarówno we Francji jak w południowej Polsce z liści lipy robiono rodzaj mąki. Z liści lipy (młodziutkich) można przygotować sałatkę. W niektórych regionach z lipy upuszcza się sok, podobnie jak sok brzozowy.

Z drzewa lipowego robi się rzeźby, ponieważ jest miękkie i łatwe w obróbce.

Lipa w ogrodzie – czy warto posadzić lipę?

Jeśli rozważasz lipę w ogrodzie, to jest drzewo piękne, pachnące i miododajne, ale wymaga miejsca (to w końcu pełnoprawne drzewo). W opisach ogrodniczych lipy potrafią być wskazywane jako drzewa duże (zależnie od gatunku i warunków).

Plusy:

• zapach i klimat „początku lata”,
• ogromna wartość dla zapylaczy (kwiaty bogate w nektar).

Minus (praktyczny, miejski/ogrodowy):

lipy bywają zasiedlane przez mszyce, które mogą powodować lepki spadź/honeydew na ławkach czy samochodach pod drzewem.

Lipa symbol i symbolika (religia, kultura, zwyczaje)

Lipa na przestrzeni wieków doczekała się wielu interpretacji, mitów i znaczeń – generalnie uznawana była za symbol kobiecości, łagodności, pokoju i delikatności.

Gałązka lipy w domu — skąd ten zwyczaj?

W wierze ludowej, gałązki lipy wetknięte za święty obraz zapewniały spokój w domostwie (kto by się kłócił pod lipą?). Niektórzy wierzyli, że sen w cieniu lipy zapewnia prorocze sny.

Starożytność (mity o lipie)

Pachnąca i miękka (w sensie miękkiego drewna) lipa to drzewo typowo kobiece i poświęcane często kobiecym bóstwom (na drugiej stronie skali stał twardy dąb – symbol męskiej siły).

Już starożytni Grecy łączyli lipę z kobietami. O tym jak powstała lipa, opowiadają dwa greckie mity – historie moim zdaniem są ciekawe, więc pozwolę sobie je przytoczyć:

1. Wersja pierwsza – taka, która można bez obawy przekazywać dzieciom w szkole.

Dawno dawno temu, w mitycznych czasach, Zeus postanowił zejść z Olimpu na ziemię i pooglądać sobie jak się powodzi ludziom. Na potrzeby podróży przybrał ludzką formę, więc odczuwał wszelkie związane z tym niedogodności – ból, zmęczenie, głód. Prosił ludzi, aby przyjęli go w gościnę, jednak nikt się ku temu nie kwapił. Dopiero para staruszków okazała się litościwa i ugościła króla bogów w ludzkiej postaci.

Zeus w podzięce uczynił ich swoimi kapłanami (inna wersja mówi, że przemienił się przed nimi i sami chcieli tymi kapłanami zostać), zaś kiedy ich życie dobiegło kresu, przemienił staruszkę w lipę, zaś staruszka w dąb, tak, aby mogli żyć razem jeszcze przez długie lata..

2. Wersja druga – Ta wersja nadaje się mniej do przekazywania dzieciom w szkole.

W mitycznych czasach żył praojciec bogów Kronos (to ten, który pożerał wszystkie swoje dzieci, ponieważ ciążyło nad nim proroctwo, że jedno z boskich dzieci pozbawi go władzy). Jego żona Rea w końcu się zbuntowała i zamiast ostatniego synka – małego Zeusa, podała mu do zjedzenia kamień.

Potem toczy się cała historia walki bóstw o władzę, ale my przejdziemy do lipy.

Po tym, kiedy małżonka zbuntowała się i podała mu kamień, Kronos nie mógł już liczyć na jej względy i ich pożycie małżeńskie legło w gruzach (i tak dość późno!). Kronos zaczął więc rozglądać się za inną kobietą, która zaspokoiłaby jego boskie pragnienia. Upatrzył sobie okeanidę (nimfę morską) – Filyrę. Nimfa obawiała się jednak władcy i odmawiała mu względów. Wtedy przemyślny Kronos przybrał postać pięknego ogiera, który, z niezrozumiałych w sumie powodów, okazał się być dla nimfy dużo bardziej powabny. Szybko skonsumowali związek (?) i jak się można spodziewać, Filyra po jakimś czasie urodziła boskie potomstwo. (Inna wersja mówi, że nakryła ich w jaskini szacowna małżonka – Rea i Kronos zaczął szybko przemieniać się w człowieka – zresztą w sumie to nie ważne szczegóły:))

Okazało się jednak, że było w połowie ludzkie, a w połowie końskie – nimfa urodziła bowiem pierwszego centaura, pół-człowieka, pół-konia. Zrozpaczona i obrzydzona tym co wydała na świat, zaczęła prosić bogów, żeby przemienili ją w cokolwiek, co nie ma czucia, wspomnień i rozumu, aby nie musiała przypominać sobie o tym, co ją spotkało. Bogowie przemienili ją właśnie w lipowe drzewo.

Tyle Grecy.

Rzymianie nie byli zbyt kreatywni, więc przejęli mity greckie.

Niezależnie od nich, już w czasach starożytnych uznawano lipę za roślinę pełną uzdrawiających sił oraz roślinę oznaczającą pokój.

Lipa i Słowianie

Słowianie również podchodzili do lipy, jako do rośliny związanej z ładem i pokojem, oraz z pierwiastkiem kobiecym. Niektórzy twierdzą, że lipa była symbolem bogini miłości i piękności – Łady (inni zaś twierdzą, że Łada nie była boginią, lecz jedynie określeniem na kobietę/kochankę). Z mitologią słowiańską problem jest taki,że Słowianie nie spisywali swoich wierzeń, więc wiele rzeczy jest rekonstruowanych (szczególnie w XIX/XX wieku próbowano odtworzyć mitologię Słowian, często posiłkując się mitami rzymskimi).

Niemniej, lipa powiązana była z siłą kobiecą – to właśnie pod lipą odbywały się sądy, zebrania pokojowe i negocjacje. Na wyprawę wojenną zbierano się pod dębem, jednak to właśnie lipa miała zagwarantować pokojowe rozwiązanie. Podobne zapatrywanie na lipę mieli nasi niemieccy sąsiedzi – tam była nazywana „lipą sprawiedliwości”, ponieważ odbywały się pod nią sądy (inna nazwa to „lipa tańca” – ze względu na odbywające się pod nią imprezy).

Z lipy Słowianie robili trumny (ponieważ wierzono, że zapewniają spokojny wieczny spoczynek) oraz kołyski dla dzieci – jakie drewno nadawałoby się lepiej dla niemowląt, niż drewno kojarzonej z pokojem i kobiecością lipy?

Lipa w tradycji chrześcijańskiej

Lipy sadzono chętnie również po przyjęciu chrześcijaństwa – lipa stała się drzewem maryjnym, sadzono ją na rozstajach dróg, ocieniała kapliczki i pomniki Maryjne. Jeśli jesteśmy już przy chrześcijaństwie, to w wierze ludowej, gałązki lipy wetknięte za święty obraz zapewniały spokój w domostwie (kto by się kłócił pod lipą?). Niektórzy wierzyli, że sen w cieniu lipy zapewnia prorocze sny.

Od lipy pochodzi wiele nazw miejscowości. Niektóre nazwano podobno po prostu na cześć rodzinnej lipy, inne – takie jak Święta Lipka, wprost nawiązują do – jak twierdzili ówcześni – cudów, które się wydarzyły w pobliżu lipy. Z lipy wykonane jest także wiele figurek maryjnych, a nawet wszystkie figury na Ołtarzu Mariackim. Czy można wyobrazić sobie lepsze drewno do rzeźbienia dostojnych, świętych postaci?

Lipa – ciekawostki

• Jan Kochanowski uwielbiał przebywać pod swoją ulubioną lipą w Czarnolesie, napisał nawet fraszkę na cześć tego drzewa.
• Lipa jest rośliną miododajną, wokół kwiatów krążą pszczoły.
• Z lipy robiono papier, kosze, kapelusze, a miękkie drewno ceniono w rzeźbie.
• W tradycji ludowej gałązka lipy za obrazem miała „utrzymać dom w spokoju”. 

Podsumowanie

O lipie mogłabym pisać i pisać, jednak trzeba kiedyś powiedzieć sobie – dość!
Chciałam Was zachęcić nie tylko do siadania w cieniu lipy i wdychania jej zapachu, ale też do zbierania kwiatów – na jednej lipie mogą być kwiaty przekwitające, zaś z drugiej strony, jeszcze świeże.

Bibliografia

1. European Medicines Agency (EMA). Community herbal monograph on Tilia cordata Miller, Tilia platyphyllos Scop., Tilia x vulgaris Heyne or their mixtures, flos (Final). 22 May 2012. 
2. European Medicines Agency (EMA). Assessment report on Tilia cordata Miller, Tilia platyphyllos Scop., Tilia x vulgaris Heyne or their mixtures, flos. 22 May 2012.
3. European Medicines Agency (EMA). Addendum to Assessment report on Tilia cordata Miller, Tilia platyphyllos Scop., Tilia x vulgaris Heyne, flos. 23 November 2022. 
4. Kew Science. Plants of the World Online: Tilia cordata Mill.
5. Kew Science. Plants of the World Online: Tilia platyphyllos Scop.
6. Royal Horticultural Society (RHS). Tilia platyphyllos | large-leaved lime (opis gatunku).
7. Woodland Trust. Small-leaved lime (Tilia cordata) – A-Z of British Trees (opis i identyfikacja).
8. Woodland Trust. Common lime (Tilia × europaea) – A-Z of British Trees (opis i identyfikacja).
9. The Wildlife Trusts. Small-leaved lime (Tilia cordata) – profil gatunku.